last update: 05-Apr-2006  

Tentoonstelling 'Schatvondst Romeins Wijnservies' te zien in het Rijksmuseum van Oudheden van 8 april t/m 26 augustus 2006

 

         
   


 
 
Het Bronsdepot van Nistelrode

 

De bronsvondst van Nistelrode bestaat uit vaatwerk voor het serveren van wijn (kannen, emmers, zeven en scheplepels, casseroles) en voor het opdienen van spijzen (schalen en borden). Bovendien zijn er drie kaarshouders (twee dubbelconische en een klokvormige) die ook bij het tafelservies gerekend kunnen worden.

In het vondstcomplex bevinden zich vijf kannen van het type Radnóti 77 met rijk versierde oren, die soms ontbreken of zijn vervangen door een oor van een ander type kan. Deze kannen dienden waarschijnlijk om wijn uit te serveren. De slanke kan waarvan het oor eindigt in een menselijke voet (Den Boesterd 288) heeft mogelijk een rituele functie gehad; het kannetje met klaverbladvormige monding (Nuber type E) heeft oorspronkelijk deel uitgemaakt van een set, bestaande uit een kannetje en een schaal met steel, die bedoeld waren voor het wassen van de handen, zowel tijdens offerplechtigheden, als in het dagelijks leven aan tafel en voor de persoonlijke hygiëne.
Er zijn drie zgn. Hemmoor-emmers van verschillende uitvoering aangetroffen. Eén emmer heeft verticale cannelures op de wand en kleine, meegegoten ogen waarin het hengsel hangt (Eggers 56). De tweede emmer is laag en cilindrisch (Eggers 64) met aangesoldeerde attaches in de vorm van vrouwenkopjes waarin het hengsel hangt. De derde emmer (Eggers 65) is eveneens laag, maar heeft onversierde attaches. Dergelijke emmers zullen deel hebben uitgemaakt van het drinkservies en bedoeld zijn geweest voor het mengen van wijn.
Van de vier bekkens met verticale rand waren er twee oorspronkelijk voorzien van een omega-vormig hengsel (Eggers 78) en twee van een ringvormig hengsel (Eggers 80). Een vijfde bekken heeft een rond gebogen wand (Den Boesterd 187) en is op de binnenkant van de bodem versierd met een ingegraveerde voorstelling van Hercules. 

Cate-gorie

Type

Functie

N

1

Kannen Radnóti 77

Uitserveren van de wijn

5

Slanke kan (Den Boesterd 288)

Mogelijke rituele functie

1

Kannetje met klaverbladvormige monding (Nuber type E)

Behorende bij een schaal, gezamenlijk voor het wassen van de handen

1

2

Hemmoor-emmers (Eggers 56, 64 en 65)

Mengen van de wijn

3

3

Bekkens met verticale rand (Eggers 78, 80)

Mengen van de wijn, opdienen van spijzen

4

Bekken heeft een rond gebogen wand

Mengen van de wijn, opdienen van spijzen

1

4

Platte borden (Eggers 117)

Eetservies, serveerschaal

2

5

Steelpannen of casseroles (Eggers 138, 142 en153)

Divers: keuken-, eet- en drinkgerei

4

6

Zeven

Scheppen en filteren van nog ongezuiverde wijn, samen met scheplepel

3

7

Scheplepels (Eggers 161)

Scheppen en filteren van nog ongezuiverde wijn, samen met scheplepel

3

8

Kandelaars

Tafelservies

3

30

 

 
 

De functie van deze bekkens is nog onduidelijk: enerzijds worden zij beschouwd als een soort mengvat en tot het drinkgerei gerekend, anderzijds worden zij gezien als tafelservies, mogelijk gebruikt voor het opdienen van spijzen. De twee platte borden (Eggers 117) kunnen deel hebben uitgemaakt van het eetservies of gebruikt zijn als serveerschaal.
Er zijn in het vondstcomplex vier steelpannen of casseroles van verschillende typen aanwezig: een lage casserole met halvemaanvormig gat (Eggers 138), een hoge casserole met rond gat (Eggers 142) en twee kleine casseroles met reliëfversiering op de steel (Eggers 153). Casseroles kenden vele gebruiksmogelijkheden, o.a. als keuken-, eet- en drinkgerei. De lage variant zou binnen het drinkservies als scheplepel of maatlepel gefunctioneerd kunnen hebben, de hoge variant zou gediend kunnen hebben als vat voor het mengen van wijn, water en kruiden. De kleine casseroles met reliëfversiering op de steel kunnen eveneens gebruikt zijn als mengvat of mogelijk ook als offerschaal.
In de bronsvondst van Nistelrode zijn drie zeven en drie scheplepels (Eggers 161) aanwezig, waarvan één zeef en scheplepel bij elkaar zijn gevonden en een set vormen. De andere twee zeven en scheplepels lijken niet bij elkaar te horen.
Sets van zeven en bijbehorende scheplepels dienden aanvankelijk alleen voor het scheppen en filteren van nog ongezuiverde wijn. In de loop van de 2e eeuw  veranderen zij van vorm: van een ronde bodem naar een brede, vlakke bodem. Het bekken van de scheplepel lijkt de functie over te nemen van de casseroles die geleidelijk aan verdwijnen. Vermoedelijk worden de sets van het type Eggers 161 ook als keukengerei gebruikt, want zij zijn vaak aanwezig in de 3e eeuwse depotvondsten met bronzen vaatwerk waarin keukengerei de overhand heeft. De set in het bronsdepot van Nistelrode lijkt te behoren tot het drinkgerei, want hij is aangetroffen in een Hemmooremmer, die waarschijnlijk gediend heeft voor het mengen van wijn.

 

Determinatie objecten: Annelies Koster (Museum Valkhof)

 


Wijnservies
 

kannen
Scheplepels

scheplepels

Zeven

zeven